Tekst Ole Harald Dahl Foto: Mali Almå
1
På heimveg?
Medan han sat heime i stova, kor snøen samla seg på vassbrettet, kor snøen steig oppetter og la seg inn mot glasrutene, då fell han stundom inn i eigen hug. Han såg likevel ut gjenom glaset, såg bort i skogholtet, der kor vintergrått vattenos ifrå bekken, steig opp bakom trea, og då, medan han sat slik – då kom han stundom til å hugse. Då fekk han erindringar. Då hugsa han kva ho fortalte han.
Ofte sit han einsam og då hugsar han kva ho tenkte på, då ho fortalte om tankane og draumane som ho bar på, – tankane om samfunnet som ho var komen til, – tankane om Europa.
Ho hadde reist langt og reisa hadde kosta. Ho søkte noko anna og noko meir enn det Europa ho kjende ifrå dei andre sine leppar, der heime. Mange ynskte seg til Europa, dei drøymde om eit liv i Europa, men for dei fleste blei det med draum og ynskje. Det fordra mot og handlingskraft, um ein verkeleg skulle klare å koma seg dit. Dei der heime dei drøymde mest berre um pengar, um velstand og eit liv i luksus, når dei drøymde um Europa.
– Men slik e’kkje Europa, sa ho. – Kanskje for nokon, men det gjekk um noko anna då ho blei fanga inn av draumar og lengsel, medan dei sat i lag på kafeen heime i Benin City, fortalte ho au. – Ei heller søkte ho det Europa som ho visste at asiatane søkte, eller det Europa dei søkte dei som kom ifrå Midt-Austen, frå Aust-Afrika eller frå dei latinsk-talande landa i vest. Ho, ho kom ifrå det ein gong så stolte og velståande, det ein gong vidgjetne men framleis stolte EDO-folkets region.
Ja, sjølv om ho var ein vest-afrikanar, meinte ho seg å vera mest nærståande til russarane og til deira oppleving av Europa, slik ho såg det og slik ho sa seg det. Ho kjende seg mest som var ho i slekt med den løyndomsfulle tanken, med den ideen russarane har for eit framtidas Europa, der dei andres naud og lidingar trer fram for ein kvar som var det deira eiga naud og liding, – som var eller er det oppgåver einkvar kan kjenne seg tiltala av.
Dette syntest ho at au enkelte andre vest-afrikanarar prata på at dei au meinte å ha sett eller opplevd kimen til, stundom mange, – «eit slikt framtidas Europa, som berre russarane kan veta å legge til rette for, – russarane og kanskje au ukrainarane, dei slaviske folka i aust», – ja, det syntest ho å merke på seg at au mange av dei andre ifrå det landet der ho kom ifrå, i frå Nigeria, bar på, – ja, når dei sat i lag og såg på bilete frå den russiske kunsten og kulturen, når det høvde seg slik at dei kunne sjå på slike bilete ifrå gatene i det gamle Petersburg eller au bilete inne ifrå kyrkjene og dei maktfulle bygnadane på Kreml-høgda i Moskva, – ja, når dei til dømes sat i lag heime i kroa si i Benin City, og såg på slike bilæte, – då var det fleire som opplevde det slik.
I saman hadde ho og han sett på fotos av bygningar og bilete ifrå nettopp Petersburg og Moskva. – Ja, ho søkte russaranes Europa, ho, – dei tysktalandes au, kanskje, stundom renessansens Italia, dei gamle grekaranes ansporing av ein europeisk kultur, – og kanskje au Nordens Europa, der ho jo var nett no, ja, det stillsame og naturnære i Nord, kor folket der kan lære andre å lytte, lytte seg inn i naturen, men au i andre menneskje og i andre sine situasjonar, – likevel var det framfor alt russaranes Europa ho søkte.
Den gongen då ho reiste, for tjuge år sidan, då visste ho at det ein dag ville kome ein stor og gild russisk ambassade i Nigeria, då truleg i den nye hovudstaden Abudja, ein syntetisk by ute i ørkenen midt i landet, kor myndigheitene søkte å sameine den muslimske delen av landets folk, dei som kom ifrå nordaust, med den kristne delen ifrå sydvest, – ein ambassade kor russarane sin kunst og kompetanse, deira evne til nyskapande samspel kor dei andres behov ville kunne kome i sentrum, i alle fall litt etter kvart, – ein ambassade der dette ville kunne gjera seg gjeldande og kome til utfalding. Det trudde ho på, den gongen, og no, no var den ambassaden etablera, nett no. Ho var slett ikkje redd for dei, russarane, jamvel dei var eit framandfolk. Dei kom ifrå eit stort land, men aldri hadde dei angripe noko anna land eller folk. Stundom hadde dei vorte tvinga til å forsvare seg, men angripe hadde dei aldri gjort. Dei kom ifrå eit rikt og stort land, russarane, og var nøgde med det dei hadde.
– Dei ventar på noko som høyrer framtida til, sa ho, – ein annan og ny mentalitet.
Medan ho sat slik og tenkte høgt der inne i den varme stova oppe i Brunkeberg i Vesttelemark, ja, medan ho sat i lag med denne karen ho var blitt kjent med derifrå, sat der heime i stova hans, då trilla det stundom ut or ho det eine og det andre. Han lydde og blei einskilde gonger mest som bergteken, når det trilla slik ut or ho.
– Europa er ikkje berre ein stad, sa ho framfor seg, der inne i stova, heime hjå han, medan ho tenkte høgt. – Europa er ikkje berre ein verdsdel, ein geografisk definisjon, eit nes lengst ute mot vest på det store euroasiatiske kontinentet! Europa er også ein idé! Europa er ei moglegheit, – ei moglegheit i menneskeslektas lange soge, sa ho.
Han høyrde med store øyrer, der han sat. Han tidde fullstendig inne i seg og lydde til ho, – lydde slik at han kom inn i kvar einskild del av kva ho ville seie, – slik at han kom inn i kvar einaste nyanse av kva ho hadde på hjartet.
– Europa er ei moglegheit i menneskjas eigne hender, ein «slow event», ein arena for ein radikal evolusjonsidé, – slik forstod han ho. – Europa er ein prosess og ein slik kan anta eit utal av kledningar og gå i eit utal av retningar. Europa er ein stad i himmelen, Europa er ein stad på jorda og også ein stad i helvetet! – Europa er ein kamparena, der det vedvarande står eit slag um mennesket, – um framtidas menneske. Europa er staden der det vil avgjerast kva slags menneskeslekt me vil predestinera eller gjera oss sjølve til, – for framtida!
Han høyrde ho tenke slike tankar, der ho stundom gjekk bort til kaminen og memorera og småprata med seg sjølv, – der inne i den store og staselege tømmerstova hans. Han kunne ikkje sjå kor dei kom ifrå, desse tankane eller syna som ho hadde, og heller ikkje kunne han sjå kor ho var på veg med detta, men han høyrde kva ho fortalde. Han høyrde tankane og kjenslene hennar au, der ho var på veg, der ho på eit vis var vedvarande under vegs, – medan ho nett no sat der inne i stova hans og tenkte høgt, eller ho rusla for ei lita beite bort-til den svære, varmande ovnen, samstundes som ho såg ut gjennom glaset.
Ho kunne knapt skrive, ho som knapt hadde gått i skule, og au hadde vøri litt vill og galen i barndomsåra, men lese hadde ho lært seg. Og ho hadde lært seg språket der nord ved å lytte, – lytte og gjenta, lytte og gjenta. Slik hadde så vel ordtilfang, setningsføring og intonasjon vorte som om ho var ein innfødd. Ho lærte på barns vis, men ho lærte. Og ho var ikkje nådig med dei som ikkje ville, som ikkje ville læra språket og soleis ikkje knytte seg til. – Nei, i den stillsame men samstundes arbeidsame hugen hennar var ho ikkje nådig med dei som ikkje søkte, som ikkje ein gong prøvde og altså ikkje ville knytte seg til. – Det bør ikkje kome på trykk, kva ho sa om slike, idet ho gjekk attende ifrå den varme ovnen og satte seg ned att i sofaen attmed han.
Stundom skamma ho seg over sitt Afrika, slik mange av medafrikanarane hennar drog med seg ei form for unnvikande vilje, der dei berre ville hauste av velstandsfruktene i Europa.
Sjølv hadde ho gjort det likt som i Noreg, då ho var i Italia, dei åra ho budde der, og så i Tyskland, dei åra ho hadde budd der, inntil ho blei tysk statsborgar. – Ho lydde og gjentok, lydde og gjentok stillsamt, slik at ingen skulle sjå korleis ho øvde og trena seg som var ho ein liten unge. Men ho lærte. No kunne ho røda engelsk som ho hadde med seg ifrå Afrika, ho kunne italiensk, ho kunne tysk flytande og ho kunne norsk. – Og enno var ho ikkje meir enn 45 år. Kanskje ville ho ein gong au kunna få nokre år i Russland og verta som ei halvsyster til afrorussaren Alexander Pusjkin? … og um ho då berre øvde, som på barns vis, der au, – øvde slik at ho nærast vart som ein innfødd, der, ja, nesten som ein innfødd i Russland, som ein innfødd russar? – Då ville ho seie seg nøgd. Då ville ho kunne seie at ho kjende seg som ein riktig europear. – Og ho las no, fleire språk. Ho las som ein hungrande og tok att noko av det ho ikkje hadde kome i berøring med dei fyrste 30 åra. Då ho oppdaga dei moglegheitane som ein smart-phone ga ho, då blei ho mest som fortrylla, og las og las …
– Europa er ingen lukka anstalt, heldt ho fram refleksjonane sine, der ho no hadde satt seg ned attmed han, i sofaen, samstundes som dei båe to kunne sjå at myrkret la seg bortetter i skogen, utfor vindaugsglaset.
– Og samstundes er Europa heller ikkje eit prosjekt som kan la seg underminera av invaderande intensjonar, og anta karakter av ein svak, ein manipulera eller eit utvatna sjølvmedvit. Europa har ikkje råd til å springe lekk lik ein båt med ein tørr og sprukken kjøl. Europa har ikkje råd til det på menneskeslektas vegne. – Europa er eit fartyg i menneskeslekta si historie.
Ja, slik forstod ho Europa.
– Det er eit land, ein verdsdel og eit landskap med mangfaldige variasjonar, ein verdsdel kor landa og dets bebuarar står i ferd med å opparbeida seg ein humanistisk kapital som heile menneskeslekta kan eller må trekkje vekslar på i framtida, – langt innover i framtida, om ikkje me europearar, som ho no namnga seg sjølv, trass i hudfargen og auraen frå det stolte og sterke EDO-folket, som han au merkte på ho, der dei sat, – om ikkje me europearar skal ende opp som karikaturar av oss sjølve og av urbileta våre. Det dreier seg om «korleis me vel å vera til stades i våre eigne liv», som den norske tenkar-poeten Stein Mehren (1935–2017) sa det i 1994, i kampen for å hindra Noregs tilslutning til EU. – Ho las og ho lydde meir enn gjerne til dei norske diktarane. Stein Mehren hadde vorte til ein kjærleik for ho. Gamle avis-innlegg frå EU-debatten hadde ho au stukke nasen inn i.
– Europa er den plassen der mangt vil avgjerast, for tusener av år, understreka ho. – Og samstundes kan det likevel vera grunn til å spørje, endå ein gong: Kva er Europa? Kva er det som går føre seg her, – i Europa? Kor hen vil me føre oss sjølve, me som bur her, på dette neset ytst ute mot vest på det gigantiske euro-asiatiske kontinentet? Det er eit spørsmål som berre kan få sitt svar i kraft av kva me sjølve gjer ut av våre liv, – me som har søkt oss til Europa, – kva vi gjer ut av oss sjølve og av dei liva som me lever, kvar einaste ein av oss som lever, bur og arbeider her.
Ho gjekk ikkje vidare med tenkinga si. Ho vart stillsam, der ho sat, så nær, så nær, hugsa han. Ja, slik hugsa han ho, au som ei nær, ei særs nær, medan erindringane kom opp og fylte hugen i hovudet hans, medan han framleis sat der i stova nesten som um han framleis sat i lag med ho, – medan han sat der og såg på snømengdene som vaks ute på vassbrettet, – og samstundes au hugsa kva for eit fehovud og ein stutgubbe han hadde gjort seg te’ – i lag med ho. Han hadde alt, – stort hus og hytte ved havet, ny Volvo og pengar på konto. Ho hadde ikkje mykje meir enn det som ho stod og gjekk i. Ho kunne bære seg sjølve, og no var ho kome heim til han og han såg ikkje, ikkje den gongen, at han nærast førde seg som var han ein kolonialist ifrå ei anna tid.
Fortsettelse følger…
